Bernhard Lenger: “Het is oké om bang te zijn”

Het is donker in het kantoor. En dan bedoel ik écht donker. Het enige licht in de oneindig zwarte ruimte is een bureaulampje. Er wordt mij vriendelijk, maar dringend verzocht te gaan zitten. Dit is experiment niet geheel zonder risico. Sterker nog, het is levensgevaarlijk. Voordat ik verder mag, moet ik een contract ondertekenen. “The risks include, but are not limited to extreme emotional or physical distress, trauma, physical or emotional injuries, sexual assault or death of the participant.” Ik grinnik even bij ‘sexual assault’ en kijk de man tegenover me aan. Hij verroert geen spier. Verdomme, is dit menes? Waar ben ik in beland? Wat staat me te wachten? En wie is deze man?

Deze bloedserieuze man blijkt Bernhard Lenger, maar op een zonnig terras is de 26-jarige kunstenaar uit Oostenrijk een heel andere persoon. “Dat contract is mooi, hè?,” zegt hij als we het over zijn installatie Culture of Fear hebben, waarmee hij de STRP Award for Creative Technology heeft gewonnen. “Mijn vrienden riepen allemaal dat niemand het ooit zou ondertekenen. Toch heeft bijna iedereen een krabbel gezet. En dat terwijl het me vrij spel geeft. Ik mag alles met je doen! Jij denkt dat het gevaar pas om de hoek komt, maar voor hetzelfde geld steek ik een mes in je rug.”

Lenger laat zien hoe makkelijk het is om mensen te manipuleren. “Wat ik zo leuk vind is dat ik de bezoekers niet bang maak. Ik trigger hun fantasieën waardoor ze zichzelf bang maken. Wanneer je zelf bedreigingen gaat inbeelden, dan wordt alles om je heen een bedreiging. Je wordt bezorgd en vervolgens nemen je instincten het over; fight or flight. De adrenaline giert door je lichaam en daardoor voel je je zo ellendig. Daar hoef ik verder niets voor te doen. Ik laat jou geloven dat er iets engs is. De rest doe je zelf.”

Terug in het Klokgebouw. Een jonge vrouw komt met grote ogen uit Lenger’s ruimte. Ze heeft geen zin om over haar ervaring te praten. Iemand in de rij vraagt ‘Is het ’t wachten waard?’ Ze antwoord met een duidelijke ‘ja’ en loopt weg. De boodschap van Culture Of Fear is binnengekomen. “Wanneer mensen begrijpen dat ze door angst gemanipuleerd worden, kunnen ze er makkelijker aan ontsnappen. Dat merkte ik zelf bij de inauguratie van Trump. Hij was zo aan het hameren op alle gevaren in de wereld dat ik er zelf bang van werd. Ik ben even een sigaretje gaan roken. Toen ik buiten stond kwam het besef: Shit. Hij heeft me te pakken. Eigenlijk heb ik helemaal niets te vrezen.”

De impact van populisme ziet Lenger ook in zijn geboorteland, waar veel weerstand is tegen vluchtelingen. “In de kleine dorpjes wordt nauwelijks Engels gesproken. De Syriërs spreken nog geen Duits, dus niemand kan met elkaar praten. Wanneer er iets doms wordt geroepen als “ze komen onze dochters verkrachten” zegt geen enkele Syriër “natuurlijk doen we dat niet” omdat niemand elkaar verstaat. Sommige van mijn vrienden durven hun huis niet uit, omdat ze bang zijn dat hen iets overkomt. Als ik ze vraag waar ze precies zo bang voor zijn, weten ze geen antwoord. Deze angst voor het onbekende wilde ik verwerken in kunst.”

Tijdens het voorbereiden van Culture Of Fear heeft Lenger het gedrag van populisten onderzocht. Uiteraard Trump, maar ook Marine Le Pen, Geert Wilders en Nigel Farage. “Dagenlang naar filmpjes van deze mensen kijken maakte me gewoon depressief. Eén keer ben ik midden in de nacht gaan wandelen zodat ik mijn gedachten kon verzetten. Maar het was ook heel interessant. De tactieken die Trump en Le Pen gebruiken, gebruik ik ook in mijn installatie: constant herhalen dat er dreigingen zijn. “We weten niet wat deze mensen willen, wat ze van plan zijn. Wees voorzichtig! Het is voor je eigen veiligheid!” Doordat je het blijft herhalen, gaan mensen je vanzelf geloven. Mijn onderzoek naar populisten was essentieel voor het slagen van Culture Of Fear.”

Ondanks de naam van zijn werk, denkt Lenger niet dat half Europa zichzelf thuis opsluit. “We leven nog lang niet in een angstcultuur. Maar het zou naïef zijn om het populisme te negeren. Deze mensen gebruiken angst om hun macht uit te breiden. Maar als ik zou zeggen dat er een angstcultuur heerst, dan zou ik alle mensen negeren die wel het goede proberen te doen. Bijvoorbeeld Alexander van der Bellen, onze nieuwe president in Oostenrijk. In zijn speeches spreekt hij over hoop en mensen samenbrengen. Hij is een van de meest sympathieke en empathische mensen die ik ooit heb horen speken. Daar word ik oprecht heel blij van.”

Ik twijfel. Dit contract is niet niks. Als ik het niet onderteken mag ik niet verder. Mijn nieuwsgierigheid is sterker dan mijn voorzichtigheid. Ik besluit een krabbel te zetten die in de verste verte niet lijkt op mijn echte handtekening. Ik ga de hoek om. Aan het einde van de gang staat een lamp. Wanneer ik drie stappen heb gezet dooft het licht en sta ik in het pikkedonker. Shit.

– Koen de Gussem

Dit artikel is geschreven tijdens de masterclass STRP Makes Sense, een samenwerking met Creators.